سیر با تاریخچه طولانی در دستان انسان‌ها، ارزش اقتصادی، بهداشتی و اجتماعی قابل توجهی در جامعه مدرن دارد. درک بهتر از منشأ و توزیع سیر ممکن است به ما کمک کند تا نه تنها سیر، بلکه شاید تاریخچه انسانی خودمان را بهتر درک کنیم.
سیر یکی از قدیمی‌ترین محصولات باغبانی است که در فرهنگ‌های مصری و هندی از 5000 سال پیش به آن اشاره کرده‌اند و شواهد تاریخی واضحی از استفاده بابلی‌ها از 4500 سال پیش و چینی‌ها از 2000 سال پیش وجود دارد. برخی نوشته‌ها نشان می‌دهد که سیر 4000 سال پیش در چین کشت می‌شده است.
سیر امروزه تنها در آسیای مرکزی (متمرکز در قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) به‌طور وحشی رشد می‌کند. در تاریخ اولیه، سیر در منطقه بسیار بزرگ‌تری به طور وحشی رشد می‌کرد و در واقع ممکن است سیر وحشی در منطقه‌ای از چین تا هند تا مصر و اوکراین وجود داشته باشد. این منطقه که سیر در آن به طور وحشی رشد می‌کرده، به عنوان “مرکز منشأ” آن شناخته می‌شود، زیرا محل اصلی پیدایش محصول تنها مکانی است که در آن سیر واقعی به‌طور منظم و بدون تکثیر انسانی به طور وحشی رشد می‌کند. گیاهان دیگری که به صورت محلی به عنوان “سیر وحشی” شناخته می‌شوند، در واقع گونه‌های دیگری از جنس آلیوم هستند، نه خود سیر. به عنوان مثال، آلیوم وینی‌آل (Allium vineale) یک خویشاوند وحشی سیر است که در آمریکای شمالی یافت می‌شود و معمولاً به عنوان “سیر وحشی” شناخته می‌شود.
“مرکز منشأ” یک گونه گیاهی به عنوان “مرکز تنوع” آن نیز شناخته می‌شود، زیرا در اینجا می‌توان گسترده‌ترین محدوده تنوع ژنتیکی را انتظار داشت. به همین دلیل است که کسانی که به دنبال یافتن تنوع ژنتیکی جدید در سیر بوده‌اند، سیر وحشی را در آسیای مرکزی جمع‌آوری کرده‌اند.
هنگامی که کشاورزان اولیه سیر را خارج از “مرکز منشأ” آن کشت کردند، چه نوع سیری را پرورش دادند؟ تقریباً هیچ اطلاعی از انواع اولیه سیر تولید شده وجود ندارد. در نوشته‌های اولیه کشف شده تا به امروز، هیچ اشاره‌ای به انواع سیر، چه گردن‌سفت یا گردن‌نرم ، قرمز یا سفید، زودرس یا دیررس، محلی یا خارجی نشده است. در طول تاریخ اولیه، برخی گمان می‌کردند که سیر گردن‌نرم نوع غالب کشت شده بوده است، اگرچه شواهدی از نوع گردن‌سفت در مقبره‌های مصری نیز پیدا شده است. تا زمانی که سیر در جنوب اروپا در 1000 سال گذشته کشت نشد، تمایز بین گردن‌سفت و گردن‌نرم مورد توجه قرار نگرفت. تا زمانی که نوشته‌های باستانی بیشتری برای توصیف سیر پیدا نشود، یا نمونه‌های قدیمی و خوب محافظت شده‌ای کشف نشود، ما فقط می‌توانیم درباره انواع اولیه سیر پرورش یافته حدس بزنیم.
تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان سیر طی 5000 سال تاریخ، محصول خود را بدون نیاز به تعیین نوع یا گونه خاصی کشت و مصرف کرده‌اند. در واقع، این یک عادت نسبتاً مدرن در چند صد سال گذشته است که توصیف‌های دقیق‌تری از گونه‌ها برای هر گیاه زراعی توسعه یافته است. این تغییر نشان‌دهنده پیشرفت در دانش کشاورزی و نیاز به استانداردسازی و بهبود محصولات برای پاسخگویی به نیازهای خاص بازار و مصرف‌کنندگان است. توسعه ارقام سیر و توصیف دقیق‌تر آنها به کشاورزان کمک می‌کند تا محصولی یکنواخت‌تر و با کیفیت‌تر تولید کنند.
مهاجرت، تکثیر و تولید مثل سیر
باور بر این است که سیر از آسیای مرکزی، به ویژه اطراف کوه‌های تیان‌شان در مرز بین چین و قرقیزستان منشأ گرفته است. این گیاه از این منطقه به وسیله مسیرهای تجاری و مهاجرت‌های انسانی به نقاط مختلف جهان گسترش یافته است و در آشپزی و فرهنگ‌های مختلف نقش مهمی ایفا کرده است. می‌توان به‌راحتی تصور کرد که طرفداران اولیه سیر، در حال مهاجرت و سفر در آسیای مرکزی و مناطق اطراف، سیر وحشی را جمع‌آوری کردند و به مناطقی دور از مرکز منشأ آن انتقال دادند و تنها با کشت آن بود که می‌شد منبعی برای سال‌های بعدی داشته باشند و به این ترتیب سیر به صورت زراعی کشت شد.
سیر در دنیای امروز
سیر امروزه یک محصول زراعی است که به طور گسترده توسط بسیاری از تولیدکنندگان در مقیاس کوچک (زمین‌های زراعی کمتر از 1 هکتار) برای بازارهای محلی و در مقیاس بزرگ (مزرعه‌های بزرگ‌تر از 1 هکتار) برای فرآوری و فروش کشت می‌شود. طبق گزارش سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد در حال حاضر بیش از یک و نیم میلیون هکتار سیر در سال 2024 حدود 30 میلیون تن سیر در سراسر جهان تولید می‌کند.
اگرچه سیر به‌طور گسترده کشت می‌شود، ولی از دهه 1980 که تولید بذر معمولی سیر ممکن شد، به عنوان یک محصول اهلی شناخته می‌شود. کلون‌هایی که امروز در دست کشاورزان هستند به عنوان موجودیت‌های جداگانه حفظ شده‌اند.
منابع مطالعاتی مرتبط برای اطلاعات بیشتر
بیات، فریبا؛ ارجمندیان، امیر؛ ختار، مهناز؛ حیدری، احمد؛ رضوانی، سیدمعین‌الدین؛ جاهدی‌ترک، آژنگ و عالم‌خومرام، محمدحسین (1401). مدیریت جامع سیر (از مزرعه تا انبار)، چاپ اول، کرج: انتشارات مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی.
Simon, P. (2020). The origins and distribution of garlic: How many garlics are there? U.S. Department of Agriculture. Agricultural Research Service. University of Wisconsin
